Menu Zamknij

Kim są bezpaństwowcy?

“Prawo do obywatelstwa jest jednym z fundamentalnych praw człowieka zagwarantowanych przez Powszechną Deklarację Praw Człowieka. Mimo to, bezpaństwowość nadal pozostaje globalnym problemem, a liczba osób żyjących bez obywatelstwa przekracza 10 milionów.” Jak wygląda sytuacja bezpaństwowców w Polsce?  

Małgorzata Kwella

Kwestia bezpaństwowości z uwagi na nieznaczne w skali kraju rozmiary, bywa często bagatelizowana. Największą liczbę bezpaństwowców stanowią dzieci, które w świetle prawa nie mogą nabyć obywatelstwa żadnego państwa z chwilą urodzenia. Osoby takie są często społecznie marginalizowane i narażone na wykluczenia związane z ciągłą niepewnością, co do swojego stanu prawnego. 

Przyczyn rosnącej skali zjawiska bezpaństwowości należy poszukiwać na gruncie  ustawodawstwa poszczególnych krajów. W systemach prawnych można znaleźć swoiste luki prawne, które wynikają z nie uwzględnienia regulacji dotyczących obywatelstwa obowiązujących w innych państwach. Dla przykładu można wskazać sytuację, gdy dziecko urodzi się poza krajem pochodzenia swoich rodziców na terytorium kraju, na którym nie obowiązuje zasada ius soli (prawo ziemi), a dziecko nie może nabyć obywatelstwa od rodziców (ius sanguinis) – ich prawo ojczyste tego nie przewiduje. Dziecko dwóch kanadyjskich rodziców urodziło się poza terytorium Kanady, gdzie obowiązuje prawo ziemi, nie będzie obywatelem kanadyjskim, ponieważ ius sanguinis ujmuje się tylko do pierwszej generacji w Kanadzie. Z kolei dziecko urodzone w Indiach, którego rodzice nie są obywatelami tego kraju, dziecko będzie bezpaństwowcem, gdyż w Indiach prawo krwi, nie jest uzupełniane prawem ziemi. 

Zjawisko bezpaństwowości często jest również wynikiem secesji, czyli rozpadu państw oraz proklamowania niepodległości na skutek międzynarodowych i/lub wewnętrznych konfliktów wraz ze zmianą granic. Przykładem może tu być sytuacja po rozpadzie Związku Radzieckiego, Jugosławii czy Etiopii.

W polskim systemie prawnym obowiązuje tzw. “prawo krwi”, które w szczególnych sytuacjach uzupełniane jest tzw. “prawem ziemi”. Według ustawy o obywatelstwie polskim nabycie obywatelstwa z mocy prawa następuje w przypadku, gdy co najmniej jedno z rodziców jest obywatelem polskim. W sytuacji, gdy rodzice są nieznani, nie posiadają żadnego obywatelstwa lub jest ono nieokreślone do nabycia obywatelstwa wystarczy, aby dziecko urodziło się na terytorium Polski. Również osoby znalezione na terytorium Polski, których rodzice są nieznani, nabywają obywatelstwo polskie z mocy prawa.

Ustawa nie zawiera zatem szczególnych rozwiązań w sytuacji, gdy rodzice, posiadając określone obywatelstwo, nie mogą go przekazać dzieciom. Warto wspomnieć, że Polska mimo istnienia problemu bezpaństwowców nadal nie jest sygnatariuszem Konwencji o statusie bezpaństwowców z 1954 r. i Konwencji o ograniczaniu bezpaństwowości z 1961 r., które mogłyby przyczynić się do całkowitego wyeliminowania tego zjawiska. 

W polskim systemie prawnym, żeby zalegalizować swój pobyt na terytorium kraju, niezbędne jest posiadanie ważnego dokumentu podróży. Oceny istnienia określonego obywatelstwa lub bezpaństwowości dokonuje się w oparciu o prowadzone procedury migracyjne. Cały proces polega na konieczności ustalenia tożsamości osoby, a co za tym idzie jej przynależności narodowej.

Rozwiązaniem dla bezpaństwowców (oprócz procedur legalizacyjnych opisanych w ustawie o cudzoziemcach) może stanowić tryb, w jakim dochodzi do uzyskania ochrony międzynarodowej.  W czasie postępowania dochodzi do analizy sytuacji prawnej osoby ubiegającej się o ochronę. Niejednokrotnie ustalenie braku obywatelstwa nastręcza wielu problemów. Skalę problemu oddaje liczba wniosków złożonych w okresie od 2015 do 2016 roku, która to wyniosła 19 323 wniosków, natomiast zarejestrowanych jako osoby bezpaństwowe lub o nieokreślonym obywatelstwie zostało 55 wnioskujących.

Należałoby zatem postulować o uregulowanie sytuacji prawnej bezpaństwowców i dostosowanie regulacji prawnej do standardów międzynarodowych. Nie można zapominać, że prawo powinno chronić każdego człowieka w równym stopniu bez względu na obywatelstwo, na którego wybór często nie ma się wpływu.

Przewiń do góry